کارگاهْ مسابقه طراحی و ساخت قوام الدین شیرازی -
چاپ

قوام الدين بن زين الدين و استاد غياث الدين كه هر دو شيرازي بوده اند از معماران بنام اين دوران هستند كه در بعضي منابع غياث الدين فرزند ودر بعضي ديگر برادر و در هرحال شاگرد قوام الدين معرفي شده است .مسجد گوهر شاد مشهد، احتمالاً مسجد مولاناي تايباد، خانقاه و مدرسه هرات، مدرسه الغ بيك در ميدان ريگستان سمرقند و مدرسه غياثيه خرگرد خراسان از آثار استاد قوام الدين است كه آخري توسط استاد غياث الدين و پس از مرگ قوام الدين ودر سال 848 ه.ق به پايان رسيده است. با توجه به اين كه دارالحفاظ و دارالسياده بنا به دستور گوهرشاد بيگم تهيه شده و استاد قوام الدين نيز معمار برجسته آن دوران بوده و بيشتر بناهايي را كه گوهر شاد باني آنها بوده ساخته و معمارباشي دربار بوده است، احتمالاً معمار اين دو بنا نيز استاد قوام الدين باشد.

در كتاب تاريخ تيموريان آمده كه استاد قوام الدين با ستاره شناسي نيز آشنا بوده است. مرگ قوام الدين در سال 842 يا 844 ه.ق يعني حدود 6 سال قبل از مرگ شاهرخ وقوع يافته است.

در زمان کار معمار قوام الدین شیرازی 1438/ 1410 میلادی ( 842/ 813 ه. ق) که همزمان با هنر آفرینی برونلسکی در ایتالیا بود، تحولات عمده ای در معماری این دو سرزمین رخ داد که حوزه وسیعی از جهان آن روز را در مدت زمانی طولانی تحت تأثیر قرار دارد. “هنگامی که برونلسکی آخرین رجهیا گنبد بزرگ کلیسای جامع فلورانس را به قطر 42 متر در سال 1436 م. اجرا می کرد، همه مردم فلورانس به حیرت ایستاده بودند، چنانچه قوام الدین در میان جمعیت حیرت زده حضور مید اشت از کار معمار ایتالیایی حیرت زده نمی شد.” چرا که نه تنها اسلاف قوام الدین چنین فنونی را نزدیک به یک قرن قبل از آن در مورد گنبدهای متعددی به کار برده بودند بلکه خود او شکاهکار گنبد مدرسه گوهر شاد را قبل از او ساخته بود. وقتی که تاثیر برونلسکی را در تحولات معماری روم مطالعه کنیم اهمیت مقایسه بین این دو معمار بزرگ را بهتر درک می کنیم. او همزمانی انقلاب معماری ایران و روم نباید شگفت زده شد زیرا  ایران و  روم از دیرباز سرآمدان معماری جهان بودند و معماری ایران و ایتالیا از گذشته های دور خصوصیات مشترکی را به منصه ظهور رسانیده بودند.

 

قوام الدین شیرازی تبلور سنت معماری ایران :

قوام الدین شیرازی به حق تبلور سنت معماری ایران به شمار می آید. زیرا از طرفی درکتیبه هائی که بر روی آثار بجای مانده قرار دارد، تقریباً از 106 استاد کار نام برده شده که هیچکدام از آنها همپایه قوام الدین شیرازی نبوده اند. قوام الدین همانند همه معماران بزرگ ایرانی معماری حکیم و دانشمند بوده است.

در ادبیاتی که از دوره تیموری باقی مانده است در می یابیم قوام الدین در نجوم، هندسه و مهندسی دست داشته و او را استاد عصر خودمی خوانده­اند. او  طراحی هنرمند، مهندسی دانشمند و عالمی توانا بود. متون تحقیقی به اشراف او در علم نجوم نیزحکایت دارد. قوام الدین تنها معماری است که از میان همه معماران اعصار و ادوار مختلف در متون ادبی از او نام برده اند واین موضوع قدر و منزلت این استاد رادر نزد دیگر ادیبان و فرهیختگان عصر خویش آشکار می کند.ذکر این نکته ضروری است که آنچه را در کتب تاریخ معماری در غرب معماری تیموری نامیده­اند در حقیقت تداوم تاریخ معماری ایران در دوران تیموری است. زیرا این معماری کلاً از اصول معماری ایران تبعیت می کند ومجموعه تجربیات دانش، و هنر معماری ایران است هرچند که تحت تأثیرقدرت و اقتدار حکومت تیموری و با حمایت شاه تیموری امکان ساخت آنها فرام شده است.  می توان گفت که این معماری هم طبعاً از معماری دیگر نقاط تحت سلطه این حکومت تاثیر پذیرفته است، لیکن حکمت، فلسفه، تکنولوژی و دانش معماری ایران اساس کار بوده و حتی عمد تا  بدست معماران ایرانی ساخته شده است. بیشتر معماران این دوره به شهرهای تبریز و اصفهان و شیراز منسوبند.

 

“ پر واضح است که بنیاد گذاران قسمت اعظم این نو آوری ها، آن گروه از معمارانی بودند که تیمور آنها را از ایران آورده بود. همه این پیشرفتهای فنی که تحت عنوان سبک تیموری امپراتوری معرفی شده، قبلاً در نیم اول قرن چهاردهم در آثاری که بوسیله فرمانروایان مظفری در اصفهان، شیراز و یزد وجود داشتند.”

وقتی که نسل کشی ها، تخریب ها و وحشیگری های تیمور را در  تاریخ مطالعه می کنیم و می دانیم  که او با لشکر کشی های وحشیانه و اعمال سبعاته و ایجاد جو ترور حکومت خود را اعمال و تحکیم نمود، نامگذاری فوق بر دوره درخشانی از معماری ایران که اساس آن عرفان، حساسیت و ظرافت شاعرانه و انسان دوستانه  است نه تنها احساسات ما را جریحه دار می کند، بلکه این نام گذاری از نظر منطقی موجب شگفتی است.

رابطه ای بین بانی با کارفرما و سفار ش دهنده، معمار و فرهنگی که در آن پرورش یافته ( به عبارتی مردم)، وجود دارد که در خلق اثر معماری تأثیر گذار است. البته بانی یا کارفرما شرایط اقتصادی انجام کار را فراهم می کند و در مقیاس کار و میزان تزئینات و مخارج ساخت تأثیر گذار است. اما معمولاً همان طور که در تاریخ معماری اروپا نیز مرسوم است معماری را براساس دوران های عمده تحولات تقسیم بندی و نام گذاری می­کنند. می توان گفت قوام الدین شیرازی بزرگترین معمار “معماری ایرانی دوره تیموری” است.

 

“در این دوره خراسان بزرگ صحنه ارائه هنر معماران شیرازی شد. معماران این سرزمین باهنرمندان  و معماران اصفهانی، تبریزی و قمی ساختمانهای بی نظیری را در خراسان بزرگ طراحی نمودند. به طور قطع سه اثر شاخص این دوره به شرح زیر می باشد: مسجدگوهر شاد مشهد اثر استاد قوام الدین شیرازی، آرامگاه گوهرشاد در هرات استاد قوام الدین شیرازی، مدرسه غیاثیه خارگرد اثر اساتید قوام الدین و غیاث الدین شیرازی. هرکدام از این بناها دارای ویژگی های منحصر به خود می باشند و درروند تکامل معماری نقش اساسی داشته اند.”

 

مسجد گوهر شاد مشهد

مسجد گوهر شاد در قرن 9 هجری در شهر مشهد، توسط استاد قوام الدین شیرازی و به دستور شاهرخ میرزا فرزند و جانشین تیمور برای گوهر شاد بیگم، همسرش که یکی از زنان نیکوکاران آن دربار بود ساخته شده است. او همچنین بانی مسجد جامع، مدرسه و خانقاه شهر هرات و مسجد جامد مشهد مقدس است که در هر دو شهر به “مسجد گوهر شاد” معروف و مشهور است. این زن نیکوکار پس از مرگ شاهرخ میرزا در نهم رمضان سال 861 ه. ق به دسیسه­ی جمعی از امرا و مشاوران سلطان ابوالسعید، به دستور آن پادشاه در شهر هرات کشته شد و در جنب قبر فرزندش شاهزاده بایسنقر میرزا در مسجد گوهر شاد هرات مدفون گردید.

کتیبه­ی بزرگی در این ایوان وجود دارد که مورخ 821 هـ ق و به خط بایسنقر است.

 

ساختمان مسجد:

مسجد به سک چهار ایوانی ساخته شده است و با کاشی معرق تزئین شده است. ایوان ها به نام های مقصوره (جنوبی) که بزرگترین و مهمترین ایوان است ودارای 500 متر مربع مساحت و 37 متر طول و 5/25 متر ارتفاع می باشد. دار السیاده (شمالی)، حاجی حسن (شرقی ) و ایوان آب (غربی) است.

در طرفین ایوان مقصوره دو مناره با کاشیکاری بسیار زیبا قرار دارد. گلدسته­های ایوان که به منظور مقابله با نیروی رانش طاق ایوان بصورت توپر و به ضخامت 6 متر ساخته شده از روی زمین شروع می شوند و چسبیده به ایوان مقصوره بالا می روند و ارتفاع کلی آنها به 43 متر می­رسد. گنبد رفیع فیروزه ای مسجد بر فراز ایوان مقصوره به ارتفاع 41 متر بنا شده و فضای خالی بین دو پوشش گنبد 10 متر است.  محراب یک پارچه از سنگ مرمر با تزئینات و کنده کاری و کتیبه ای در میان مقرنس کاریهابه تنهایی یک شاهکار هنری دوران است.

مسجد جامع گوهر شاد طرحی متفاوتی از مساجد سمرقند دارد، به خواست تیمور مساجد سمرقند بسیار بزرگ و بلند ساخته شدند.

 

مسجد بی بی خانم:

“همه ابزارها برای نشان دادن این شکوه که نمادی از قدرت سیاسی تیمور بود بود بکار گرفته می شد. در این راستا سه اندام مهم مسجد در بر گیرنده سرد و اصلی، ایوان اصلی و گنبد خانه ارتفاعی بلند داشتند. این ارتفاع همان طور که در مسجد بی بی خانم [در سمرقند] مشهود است متناسب با دیگر اجزاء نبود و در مجموع طرح در پاره­ای از بخشهای آن نامتوازن و نامتناسب بود”.

همینطور که ملاحظه می شود قوام الدین شیرازی از این الگو پیروی نکرد و مسجد جامع گوهر شاد را بر مبنای آموخته های خود در شیراز با تناسبی خوش آهنگ طراحی نمود. قوام الدین با توجه به اجزاء معماری و ارتباط جزء با کل و  ایجاد تناسب و هماهنگی بین آنها که از خصیصه های دیرپای معماری ایران است با نبوغ زاید الوصفی به ایجاد وحدت ازکثرت توفیق یافته است.

 

مدرسه غیاثیه خارگرد:

براساس کتیبهای که در کناره ایوان ورودی وجود دارد. در سال 1443 م و 896 ه ق ساخته شده توسط مرحوم خواجه قوام الدین توسط غیاث الدین شیرازی به اتمام رسید مدرسه به سبک چهار ایوانی ساخته شده است و در دو طرف ایوان حجره­هایی در دو طبقه آن را احاطه نموده است در چهار گوشه ی صحن اتاقهایی یا سقف گنبدی شکل قرار دارد.

ورودی اصلی مدرسه شامل یک هشتی است که دارای سقف گنبدی می باشد. هشتی از دو سمت راست و چپ به دو اطاق بزرگ یا سقف  گنبدی متصل است. فضای سمت راست یک مسجد و فضای سمت چپ سالن اجتماعات است که هشتی حد فاصل بین این د و فضا است.

 

 

نمای بیرونی :

مدرسه از چهار جانب به فضای باز ختم می شود وکل نمای خارجی آن را پوشش تزئینی از گل در برگرفته است. پوشش  تزئینی از کاشتی وآجر به ابعاد 6 * 25* 25 سانتی متر ساخته شده است. کاشی ها بام لات گچ چسبانده شده و در رگه های بین آجرها گره هایی به صورت افقی و عمودی تراشیده شده است. شیوه های تزئین سرتاسر نمای بیرونی بنا را در بنای گاز رو گاه نیز مشاهده می نماییم. نمای اصلی بنا که سر در ورودی بنای مدرسه را در بر می گیرد از لحاظ زیبایی و تزیینات دارای شکوه و جلال بیشتری نسبت به دیواره های دیگر اطراف است.

 

نمای درونی:

این نماها از لحاظ ظاهری به سه بخش عمده تقسیم می شود ایوان مرکزی گروهی متشکل از سه طاق نما برج­هایی که درگوشه ها واقع شده­اند. یک پوشش تزئینی بخش پایینی فضای مدرسه رادر بر می گرفته است که اثر کمی ازآن باقی است. در ایوان آن نقوش شش ضلعی وجود داشته که در قسمت پایین دیوار درونی مسجد نیز وجود داشته است. کناره پای ایوان با استفاده از فن کاشی کاری به وسیله ی حاشیه از جنس کاشی زینت یافته است لاک های توری شکلی که کلمه­ی الله بر روی آن ها نقش بسته است به گونه­ای مرتب شده­اندکه با اتصال گوشه های آن به یکدیگر شکل یک هشت ضلعی ایجاد گردیده است.

تزیینات به شکل مورب بر سطح خارجی دیوارهای مدرسه تکرار شده است. اسیر طاق نماها با تزئینات کاشی پوشیده شده است. در هر طرف ایوان ورودی سه طاق نما وجود دارد که با کاشیکاری و آجر کاری بصورت لوزی شکل زینت یافته­اند. گنبد شانزده ضلعی هشتی ما بین دو فضای مسجد و سالن اجتماعات برروی شبکه­ای از گچ بریهای مایل واقع شده است در هر جانب این هشتی دو فضای کوچک گنبدی وجود دارد که فضای مربعی را با استفاده از گوشواره­هایی به دایره ای زیر گنبد متصل می­کنند ودر مسجد و سالن اجتماعات نحوه ی اتصالات فضای چهار گوش به پایه­ی گنبد متفاوت است. پوشش داخلی گنبد آسیب زیادی دیده است که اخیراً به همت میراث فرهنگی ترمیم شده است آجر چینی قسمت فوقانی گنبد اخیراً بازسازی شده است در مسجد چهار فیلگوش چهار ضلعی فضا را به هشت ضلعی تبدیل می­کنند حلقه­ای از مقرنسها شکل یک دایره مقرنس کاری شده را برفراز فضای مسجد به وجود آورده­اند هشت نور گیر دور تادور پایه گنبد را فرا گرفته است.

تزئینات مدرسه­ی غیاثیه خار گرد شباهت زیادی با تزئینات مسجد گوهر شاد که قبلاً ساخته شده بود دارد. این شباهت ها را می توان عمدتاً در عناصری هم چون نقوش اسلیمی در بالای دیوارها، نقوش هندسی پایین دیوارها و نقوش مرکب کوچک پیدا کرد ولی نقوش و عناصری جدیدی را، مانند نقوش مرکبی که در سالن اجتماعات مدرسه وجود دارند نیز می­توان مشاهده کرد که در مسجد گوهر شاد وجود ندارند.

 

آرامگاه و مجموعه گوهرشاد هرات:

یکی دیگر از شاهکارهای استاد قوام الدین شیرازی که زمانی بزرگترین افتخار هرات به شمار می­رفت. “این مجموعه در سال 1885 میلادی عمداً توسط ارتش بریتانیا ویران گردید” تا ظاهراً فضای بیشتری برای هنگ توپخانه­ای که برای نبرد با روسها آماده می­شدند، ایجاد شود! این مجموعه در دوره اشغال شوری در افغانستان دوباره شدیداً آسیب دید و فقط پنج مناره­ی آن باقی مانده است که دوتای آن براثر اصابت راکت آسیب دیده است.

بعد از این بین رفتن بناها و درختان اطراف آنها، باد تزیینات کاشیکاری آن را نیز از بین می برد. همچنان مقبره گوهر شاد باگنبد کاشیکاری شده­ی آبی رنگ دندانه دارآن، شدید آسیب دیده است اما بخش داخلی آن درحالت بهتری قرار دارد. “ساختار و تزئین گنبدخانه مانند نظیرش در مدرسه خار گرد می باشد.”

در برداشت ها وبازسازیهائی که از این مجموعه درکتاب کلمینگ و ویلبر بطور مشروح آورده شده ضمن بیان زیبایی و شکوه عظمت آن سبک و روند کار استاد قوام الدین شیرازی در سبک معماری، تکنولوژی، ساخت و هنر تزئینات مشهود است.

قوام الدین زین الدین شیرازی تنها سازنده فعال دوره تیموری است که از پس پرده ابهام تاریخ به صورت فردی که بناهای به جا مانده او سبک معماری شخصی را جلوه گر می سازند به درآمده است.

معماری در بستر اجتماعی و تاریخی زمان شکل می­گیرد، لیکن نقش برخی معماران را می توان اصلی و از عوامل عمده تعیین کننده خصوصیات معماری آن دوران دانست. به عهده معمار است که در بستر فرهنگ معماری، تکنیک های موجود و میزان مهارت کارورزان وهنرمندان ساختمانی مرزهای معماری راگسترش دهد. معمار نابغه­ ای چون قوام الدین شیرازی با دانش وهنر خلاقانه خود از مرزهای متعارف فراتر می­رود و در زمینه های مختلف دست به ابداع می زند.

قوام الدین شیرازی در زمینه تکنیک های ساختمان و هنرهای معماری، بخصوص روش های طاق زنی، سنت دیرینه معماری ایران و ریشه و مبناهای دوران سامانی رابه ارث می برد. با توجه به اینکه در ایران برخلاف ایتالیا تقریباً همه کارهای ساختمانی تحت نظر و به دستور یک شخص انجام می شده و آن شخص معمار مسئول و سازنده بتا بوده است، کلیه شواهدتایید می نمایند که یک تبسم طاق زنی جدیدی که در این دوران بوجود آمده توسط قوام الدین شیرازی ابداع شده است وحاصل نبوغ این معمار بزرگ است.

قوام الدین و سبک شیراز:

ممکن که این سؤال پیش آید که آیا معمارانی که از شیراز به مقر حکومتی تیمور آورده شدند پیرو مکتب خاصی بودند ؟ این سوال را کلمیک و ویلبر مطرح کرده اند. این پژوهشگران اظهار می­کنند که با توجه به این مطلب که سه تن معمار برجسته با نسبت شیرازی ( قوام الدین، غیاث الدین، و حاجی محمود) با سبکی یکسان و تقریباً در یک زمان و در یک ناحیه ساختمان ساخته اند:” بی مناسبت نخواهد بود که تصور شود که یک مکتب معماری وجود داشته  که به طریقی به شیراز ارتباط داشته است”.

در پژوهشی دیگری راجرز و ایوانف آنچه با نقل از کلمبک ویلبر به مکتب شیرازی اشاره شده است که سهم قوام الدین در آن بسیار تاکید شده است. شکی نیست که قوام الدین معماری پرکار و توانمند بوده است که گنجینه­ای از دانش ها و سنت های معماری موطن خود را به همراه داشته و طبقاً آنها را دستمایه آثار معماری خود قرار داده است، اما نبوغ او باعث نو آوری و به تعبیری  ایجاد سبک جدید شده است که تا 15 سال پس از او ادامه واشاعه یافته باشد.

با توجه به اینکه “معماری مسجد گوهر شاد و مدرسه غیاثیه خارگرد الگویی برای معماران صفوی شدند و مسجد بسیار زیبایی امام (شاه) اصفهان و مدرسه خان شیراز با الهام از این دو طرح ساخته شده اند” با توجه به آنچه گذشت و با توجه به شاخصه های اساسی معماری آثار قوام الدین که اهم آنها به روایت دکتر معماریان “ تعدیل ارتفاع، گنبد دو پوسته” دو طبقه بودن رواقهای جانبی، کاربرد زیبای معقلی و مناره های برجسته و ارتباط بین گنبد خانه و ایوان با برداشتن جرز میانی” می باشد و با توجه به مشابهت ها و برداشت های معماری دوره صفوی، چه در پیکربندی و اساس معماری و چه در تزئینات، از آثار استاد قوام الدین شاید این ادعا دور از اثبات نباشد که بنیان گذار سبک معماری صفوی اصفهان استاد قوام الدین زین الدین شیرازی است.

بازدید: 2826
© Blank Plazart - Free Joomla! 3.0 Template 2019